Medical Service

Home / Medical Service / Innovation Check Up / การประเมิน Regulatory T cell (Treg) ในเวชศาสตร์เชิงบูรณาการและภูมิคุ้มกันวิทยาคลินิก

การประเมิน Regulatory T cell (Treg) ในเวชศาสตร์เชิงบูรณาการและภูมิคุ้มกันวิทยาคลินิก

คำอธิบายและความเป็นมา (Description & Background)

Regulatory T cell (Treg) คือกลุ่มเซลล์เม็ดเลือดขาวชนิดทีเซลล์ (CD4+ T cell) ไม่ใช่เม็ดเลือดขาวสายบู๊แบบ NK Cell หรือ cytotoxic T Cell แต่เป็นเม็ดเลือดขาวสายห้าม ทำหน้าที่ควบคุมและยับยั้งการตอบสนองของระบบภูมิคุ้มกันเพื่อรักษาสมดุล (Immune homeostasis) และป้องกันภาวะ โรคภูมิคุ้มกันทำลายตนเอง

การค้นพบที่สำคัญเริ่มต้นจากงานวิจัยของ Shimon Sakaguchi ที่ระบุลักษณะประชากรเซลล์ CD4+CD25+ ว่ามีคุณสมบัติในการกดภูมิคุ้มกัน ต่อมา Brunkow, Ramsdell และคณะ ได้ค้นพบการกลายพันธุ์ของยีน FOXP3 (Scurfin) ในหนูทดลอง ซึ่งนำไปสู่การพิสูจน์โดยทีมของ Sakaguchi ว่ายีน FOXP3 ทำหน้าที่เป็น Master control gene ที่ควบคุมการพัฒนาและการทำงานของ Treg อย่างสมบูรณ์ (CD4+CD25+FOXP3+) นับเป็นงานโนเบลปี 2025 (ได้โนเบลในมุมของ Peripheral Immune Tolerance หรือพูดง่ายๆ Treg ช่วยให้ภูมิทนทานไม่บ้าเพี้ยน หาก Treg ทำงานน้อยไป ภูมิจะเริ่มเพี้ยนไปโจมตีร่างกาย และการเพาะ Treg เพื่อรักษาโรคภูมิไวเกินเริ่มอยู่ในขั้นวิจัย)

การทำงานของ Treg เป็นที่รู้จักในวงกว้างระดับโลกผ่านความเชื่อมโยงกับงานวิจัยที่ได้รับรางวัลโนเบลสาขาสรีรวิทยาหรือการแพทย์ 2018 (ค้นพบโดย James P. Allison และ Tasuku Honjo) เกี่ยวกับโมเลกุลจุดตรวจภูมิคุ้มกัน (Immune Checkpoints) เช่น CTLA-4 และ PD-1 ซึ่งโมเลกุลยับยั้งเหล่านี้มีการแสดงออกในระดับสูงบนผิวเซลล์ Treg ทำให้ Treg กลายเป็นเป้าหมายสำคัญในการพัฒนายาต้านมะเร็ง (Immunotherapy) โดยได้โนเบลในมุมของภูมิต้านทานบำบัดโรคมะเร็ง โดยมะเร็งไปส่งเสริม Treg ติดเบรกภูมิคุ้มกันมากเกินไป ทำให้มะเร็งรักษายาก และวงการแพทย์หาตัวยาไปปลดเบรกนี้ได้สำเร็จ ด้วยการยับยั้งตัวเบรก เช่น CTLA-4, PD-1 ที่ติดอยู่บน Treg)

กลไกทางชีววิทยาและอื่นๆ (Biological Mechanisms & Others) กลไกของ Treg มีความสำคัญต่อพยาธิสรีรวิทยาในหลายมิติ:

โรคมะเร็งและภาวะภูมิคุ้มกันอ่อนล้า (Immune Exhaustion):เซลล์มะเร็งสร้างสภาพแวดล้อมจำเพาะ (Tumor Microenvironment) โดยหลั่งไซโตไคน์ เช่น TGF-β เพื่อดึงดูด Treg เข้าสู่ก้อนมะเร็ง Treg จะแสดงออกโมเลกุล CTLA-4 และหลั่ง IL-10, TGF-β ยับยั้งการแบ่งตัวและการทำงานของ Cytotoxic T cell (CD8+) นำไปสู่ภาวะ Immune Exhaustion ทำให้มะเร็งหลบหนีภูมิคุ้มกันได้
ภาวะภูมิต้านทานตนเองและภูมิไวเกิน (Autoimmunity & Hypersensitivity):การลดลงของจำนวนหรือประสิทธิภาพของ Treg ทำให้สูญเสียความทนทานทางภูมิคุ้มกัน (Immune tolerance) ส่งผลให้เกิดการอักเสบเรื้อรัง ทำลายเนื้อเยื่อตนเอง
การตั้งครรภ์ (Pregnancy):ทารกเป็น Semi-allograft ระบบภูมิคุ้มกันมารดาจำเป็นต้องมีระดับ Treg ที่สูงขึ้นบริเวณรก เพื่อสร้าง Maternal-fetal tolerance ป้องกันการต่อต้านทารก หากกลไกนี้บกพร่องจะสัมพันธ์กับภาวะครรภ์เป็นพิษ (Preeclampsia)
การติดเชื้อไวรัสเรื้อรัง (Chronic Viral Infections):ไวรัส เช่น HBV, HCV, HIV, CMV และ EBV กระตุ้นให้มีการเพิ่มขึ้นของ Treg เพื่อลดพยาธิสภาพจากการอักเสบ (Immunopathology) แต่กลไกนี้ทำให้ร่างกายไม่สามารถกำจัดไวรัสได้หมดจด นำไปสู่การติดเชื้อแฝงหรือเรื้อรัง

ขั้นตอนการปฏิบัติ (Practical Steps) การตรวจระดับ Treg ในทางห้องปฏิบัติการ เป็นการเจาะเลือดดำ (Venous blood) เพื่อนำไปวิเคราะห์ด้วยเทคนิค Flow Cytometry มีขั้นตอนดังนี้:

Staining:ใช้แอนติบอดีเรืองแสงติดฉลากโปรตีนจำเพาะบนผิวเซลล์ (CD4, CD25)
คัดเลือก เลือกนับประชากรที่มี CD3+, CD4+, CD25+ และ CD127 low/- (เนื่องจาก FOXP3 กดการสร้าง CD127 โดยตรง โดยทั่วไปแล้วการคัดเลือกประชากร CD3+ CD4+ CD25+ และ CD127 low/- เป็นที่ยอมรับกันทั่วไปในหมู่นักวิจัยว่าเพียงพอในการคัดแยก Treg ได้อย่างแม่นยำ
Intracellular Staining:ทำการเจาะรูเยื่อหุ้มเซลล์ (Permeabilization) เพื่อย้อมโปรตีน FOXP3 ภายในนิวเคลียส ขั้นตอนนี้ทำเฉพาะในกรณีการศึกษาวิจัยกำหนดให้ทำ เพื่อยืนยันประชากร Treg
Analysis:ประเมินสัดส่วนของ CD4+CD25+FOXP3+ cells ต่อประชากร T cell ทั้งหมด พร้อมรายงานเป็นจำนวนสัมบูรณ์ (Absolute count) และสัดส่วน Treg/Teff ratio

ประโยชน์ (Benefits)

ด้านโรคมะเร็ง: ใช้เป็นตัวชี้วัดทางชีวภาพ (Biomarker) ในการประเมินโอกาสการตอบสนองต่อยา Immune Checkpoint Inhibitors และติดตามประสิทธิภาพระหว่างการรักษา (ระดับ Treg/Teff ratio ที่ลดลงสัมพันธ์กับพยากรณ์โรคที่ดีขึ้น)
ด้านภูมิคุ้มกันเชิงบูรณาการ: ประเมินสมดุลของระบบภูมิคุ้มกัน เพื่อออกแบบแนวทางการปรับไลฟ์สไตล์ หรือการใช้สารเสริมอาหาร (Nutraceuticals) ที่ช่วยปรับสมดุลภูมิคุ้มกัน (Immunomodulation) โดยใช้หลักฐานเชิงประจักษ์ร่วมกับหลักการแพทย์ทางเลือก

ผู้ที่อาจจะได้รับประโยชน์จากการรักษา (Indications) จากหลักฐานทางพยาธิสรีรวิทยา การตรวจประเมิน Treg มีประโยชน์ในกลุ่มสภาวะดังต่อไปนี้:

โรคมะเร็ง:ผู้ป่วยที่กำลังรับ หรือเตรียมรับการรักษาด้วย Immunotherapy ระดับ Treg ที่สูงเกินไปส่งผลเสียต่อการรักษา และต้องหาทางแก้ไข
โรคแพ้ภูมิตัวเองและภูมิไวเกิน:ผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 1 (T1DM), โรคสะเก็ดเงิน (Psoriasis), โรคภูมิแพ้รุนแรง, และโรคข้ออักเสบ ระดับ Treg ที่ต่ำเกินไป ร่างกายจะไม่สามารถควบคุมการอักเสบได้อย่างเหมาะสม และจำเป็นต้องปรับเปลี่ยนแนวการรักษา เพิ่มเติมการรักษาบางอย่าง เช่น Allergostop และ Biological Therapy Type 2 และติดตามผลอย่างใกล้ชิด
สตรีมีครรภ์กลุ่มเสี่ยง:ผู้ที่มีประวัติแท้งซ้ำซากโดยไม่ทราบสาเหตุ หรือมีประวัติภาวะครรภ์เป็นพิษ หาก Treg ต่ำเกินไปจะเสี่ยงต่อการที่แม่ถูกกระตุ้นให้สร้างภูมิต้านทาน ต่อต้านทารกในครรภ์ เสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อนระหว่างตั้งครรภ์ รวมถึงภาวะครรภ์เป็นพิษ และจะได้ดำเนินการแก้ไขได้ทันท่วงที
ผู้ป่วยติดเชื้อไวรัสเรื้อรัง:ผู้ติดเชื้อ HBV, HCV, HIV, CMV หรือ EBV ที่ต้องการประเมินความเสี่ยงของการกดภูมิคุ้มกัน หาก Treg สูงเกินไป แม้ว่าจะไม่มีอาการการอักเสบ แต่จะเสี่ยงกับการที่ไวรัส เพิ่มจำนวนในร่างกายแบบเรื้อรัง
เวชศาสตร์การปลูกถ่ายอวัยวะ (Transplantation):ผู้ที่ต้องการประเมิน Grafts tolerance เพื่อดูความเสี่ยงการต่อต้านอวัยวะ โดยระดับ Treg ที่ลดลง อาจสัมพันธ์กับความเสี่ยงที่ระบบภูมิคุ้มกันของ Host จะทำลายอวัยวะที่ปลูกถ่าย
การประเมินวัคซีน:ผู้ที่ต้องการประเมินสภาวะภูมิคุ้มกันก่อนรับวัคซีน เนื่องจากระดับ Treg ที่สูงเกินไปอาจยับยั้งการสร้างภูมิคุ้มกัน

ข้อห้าม (Contraindications) ไม่มีข้อห้ามเด็ดขาด (Absolute contraindications) สำหรับการเจาะเลือดเพื่อตรวจ Treg เนื่องจากเป็นกระบวนการตรวจทางห้องปฏิบัติการที่มีความเสี่ยงต่ำเทียบเท่าการเจาะเลือดทั่วไป

ข้อควรระวัง (Precautions)

ความผันผวนทางชีวภาพ (Biological Variation):ระดับ Treg สามารถเปลี่ยนแปลงได้แบบพลวัต (Dynamic) ปัจจัย เช่น ความเครียด การอักเสบเฉียบพลัน หรือยาบางชนิด (เช่น สเตียรอยด์) สามารถส่งผลกระทบต่อผลตรวจในขณะนั้น
ข้อจำกัดทางมาตรฐาน (Standardization):แม้หลักการประเมินกลไกจะชัดเจน แต่ค่าอ้างอิงมาตรฐาน (Reference range) ของ Treg ในแต่ละห้องปฏิบัติการอาจมีความแตกต่างกัน ขึ้นอยู่กับโปรโตคอลของการทำ Flow Cytometry จึงต้องแปลผลร่วมกับอาการทางคลินิกอย่างระมัดระวัง

บทสรุป (Conclusion) การประเมิน Regulatory T cell (Treg) เป็นเครื่องมือที่มีศักยภาพสูงในการเชื่อมโยงพยาธิสรีรวิทยาระดับเซลล์เข้ากับแนวทางเวชศาสตร์เชิงบูรณาการ การติดตามระดับ Treg ไม่เพียงแต่ช่วยทำนายและประเมินผลการรักษาด้วยภูมิคุ้มกันบำบัดในโรคมะเร็ง แต่ยังขยายขอบเขตการประยุกต์ใช้ในการจัดการโรคแพ้ภูมิตัวเอง การติดเชื้อเรื้อรัง และการปลูกถ่ายอวัยวะ การเข้าใจลึกซึ้งถึงกลไกนี้ช่วยลดข้อจำกัดของการพิจารณาโรคแบบแยกส่วน ส่งเสริมการดูแลรักษาสุขภาพแบบองค์รวม และช่วยวางแผนการดูแลสุขภาพด้านที่เกี่ยวข้องกับภูมิต้านทาน ได้อย่างมีหลักการและออกแบบเฉพาะบุคคลได้มากยิ่งขึ้น

References

Sakaguchi, S., et al. (2020). Regulatory T Cells and Human Disease. Annual Review of Immunology.
Brunkow, M. E., et al. (2001). Disruption of a new forkhead/winged-helix protein, scurfin, results in the fatal lymphoproliferative disorder of the scurfy mouse. Nature Genetics.
Hori, S., Nomura, T., & Sakaguchi, S. (2003). Control of regulatory T cell development by the transcription factor Foxp3. Science.
Sharma, P., & Allison, J. P. (2015). The future of immune checkpoint therapy. Science.
Saito, S., et al. (2010). Regulatory T cells in pregnancy. Clinical and Experimental Immunology.

ข้อมูลในหน้านี้เป็นความรู้ทั่วไปเพื่อประกอบการตัดสินใจ ไม่สามารถใช้แทนการวินิจฉัยหรือคำแนะนำเฉพาะบุคคลจากแพทย์ได้ ผลลัพธ์แตกต่างกันในแต่ละบุคคล กรุณาปรึกษาแพทย์เพื่อประเมินความเหมาะสมก่อนเข้ารับบริการ

เนื้อหาจัดทำโดย แอ็บโซลูท เฮลธ์ · ดูทีมแพทย์ของ Absolute Health

เผยแพร่เนื้อหา: 3 มิถุนายน 2569 · ปรับปรุงล่าสุด: 5 ตุลาคม 2569